Universiteit Leiden

nl en

Subject guide

Middeleeuwse handschriften

Met ongeveer 1800 banden en ruim duizend fragmenten is de Leidse collectie middeleeuwse handschriften (gerekend tot circa 1550) de grootste in Nederland.

Deze en onderstaande aantallen zijn schattingen; nogal wat handschriften zijn slechts globaal te lokaliseren of dateren, bestaan thans uit twee of meer zelfstandig vervaardigde stukken of bevatten teksten in meer dan één taal.

  • Handschriften naar origine: Nederlanden (520 items), Frankrijk (480 items), Italië (380 items) en de Duitse landen (170 items).
  • Handschriften naar taal: Latijn (1140 items, waarvan ruim 110 codices uit de negende eeuw), Grieks (270 items), Nederlandstalig (400 items), Frans (60 items) en Duits (40 items).
  • Handschriften naar verzamelaar of fonds: D’Ablaing (42 items). —  In de Betouw (4 items). —  Bibliotheca Publica Graeca (90 items). —  Bibliotheca Publica Latina (670 items). —  Burman (5 items). —  Gronovius (35 items). —  Lipsius (25 items). —  Bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde (290 items). —  Marchand (1 item). —  Meijers (9 items). —  Perizonius (55 items). —  Ruhnkenius (4 items). —  Scaliger (35 items). —  Vossius (474 items: 325 latini, 100 graeci, 15 miscellanei, 14 germano-gallici, 30 chymici). —  Vulcanius (50 items).
  • Gedateerde handschriften: 190 handschriften vermeld in CMD-NL: Manuscrits datés conservés dans les Pays-Bas. Catalogue paléographique des manuscrits en écriture latine portant des indications de date. Vol. 1. G.I. Lieftinck, Les manuscrits d’origine étrangère, 816-c.1550 (Amsterdam 1964); Vol. 2. J.P. Gumbert, Les manuscrits d’origine néerlandaise (XIVe-XVIe siècles) et supplément au tome premier (Leiden 1988).
  • Verluchte handschriften: ruim 500 handschriften voorzien van miniaturen, gehistorieerde initialen, tekeningen en/of randversieringen en gedecoreerde initialen.
  • Fragmenten:  voor het merendeel afkomstig uit bandrestauraties, verzameld sinds het eind van de negentiende eeuw. Bijna alle fragmenten zijn beschreven in J.P. Gumbert, Illustrated inventory of medieval manuscripts in Latin script in the Netherlands. Vol. 2. Leiden, Universiteitsbibliotheek BPL (Hilversum 2009).

De online catalogus bevat:

  • beknopte beschrijvingen van alle compleet overgeleverde middeleeuwse handschriften (500-1500); de meeste fragmenten ontbreken vooralsnog. Veel records zijn voorzien van een link naar enkele afbeeldingen (schriftspecimina). Van een groeiend aantal zijn complete digitale facsimile's in kleur beschikbaar, beschreven in een apart record met een link naar de scans in Digital Special Collections. Alle Codices Vossiani Latini zijn gedigitaliseerd in samenwerking met uitgeverij Brill en sinds 2015 beschikbaar voor Leidse studenten en medewerkers met een ULCN-ccount via de catalogus. Overige gebruikers kunnen bij Brill voor een dag of korte periode individueel toegang kopen.
  • collection guides. — De middeleeuwse handschriften maken deel uit van diverse collecties en fondsen: D’Ablaing. — In de Betouw. — Bibliotheca Publica Graeca. — Bibliotheca Publica Latina. — Burman. — Gronovius. — Hemsterhuis. — Lipsius. — Bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. — Marchand. — Meijers. — Perizonius. — Ruhnkenius. — Scaliger. — Vossius. — Vulcanius.

Zie ook de collection guide over de Bibliotheca Neerlandica Manuscripta, de papieren documentatie over Middelnederlandse handschriften waar ook ter wereld bewaard, ook toegankelijk via een database.

Digital Special Collections is een beeldbank met digitale afbeeldingen van stukken uit de bijzondere collecties. Het bestand bevat een groeiend aantal digitale afbeeldingen en kan ook apart doorzocht worden.

Niet alle beschrijvingen in de online catalogus zijn volledig. Meer gegevens bevinden zich in gedrukte catalogi en inventarissen die in de loop der jaren van de belangrijkste handschriftencollecties zijn vervaardigd. U vindt ze bij elkaar in een aparte collection guide: Catalogues of the Holdings of Leiden University Libraries, onder de volgende codes: A 1-9. — A 10.14. — A 10.37. — D 1-7. — D 9-12. — D 15-17. — D 21. — D 30. — M 6.1. In de Leeszaal Bijzondere Collecties (tweede verdieping, ingang 4 links) staan exemplaren van deze catalogi opgesteld (DOUSA 80). Daar bevindt zich ook de fotodocumentatie van Leidse middeleeuwse handschriften: 68 mappen met schriftspecimina geordend naar eeuw en lokalisering (scans van de foto’s bevinden zich in Digital Special Collections).

  • Literatuur op het gebied van codicologie en paleografie (Z105-115.5), handschriftenverluchting (ND2289-2416) en bibliotheekcatalogi (Z6505-6621) vindt u in de Handbibliotheek Bijzondere Collecties (tweede verdieping, ingang 4, rechts).
  • Paleografische atlassen (DOUSA 86) en gedrukte facsimile’s (DOUSA 87-88) vindt u in de Leeszaal Bijzondere Collecties (tweede verdieping, ingang 4, links).
  • Documentatie over Middelnederlandse handschriften waar ook ter wereld bewaard (Bibliotheca Neerlandica Manuscripta)  en een kaartsysteem voor microfilms van (deels middeleeuwse) handschriften bewaard in andere instellingen staan opgesteld in kamer 211 (tweede verdieping, ingang 5, rechts).