Afrika opnieuw in kaart gebracht: koloniale cartografiecollectie binnenkort doorzoekbaar
Het beschrijven van bijna 1400 kaarten van Afrika in drie maanden tijd. Het is geen geringe taak waar student-assistenten Artemis Mantheakis en Beatriz Veiga zich aan hebben gewaagd binnen het gezamenlijke ASCL-UBL Africa Maps Project. Het project heeft als doel een 20e-eeuwse kaartencollectie van de bibliotheek van het African Studies Centre, ondergebracht bij de Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL), te beschrijven en te catalogiseren.
Beide student-assistenten hebben sterke banden met Afrika: Artemis komt uit Tanzania en is onlangs afgestudeerd aan de Research Master African Studies aan de Universiteit Leiden. Ze volgt momenteel een masteropleiding Politieke Economie aan de Universiteit van Amsterdam. Beatriz komt uit Mozambique en is masterstudent African Studies in Leiden.
De twee werken in een kantoor in de Universiteitsbibliotheek (UB). Voor hen liggen kaarten van de voormalige Britse koloniale Federatie van Rhodesië en Nyasaland, een gebied dat nu Zambia, Malawi en Zimbabwe omvat. Ook ligt er een aparte ‘jachtkaart’, een kaart met ‘natuurlijke landbouwgebieden’ en een kaart met ‘regenwatergebruik’, om maar een paar van de thema’s te noemen die op deze kaarten worden weergegeven.
Zorgvuldig en systematisch
De meer dan duizend kaarten die ze beschrijven en catalogiseren, komen allemaal uit de twintigste eeuw. Ze maken deel uit van de kaartencollectie van het African Studies Centre, die is ondergebracht in de UB. De collectie bestaat uit verschillende series. Bijvoorbeeld de Afrika-kaarten uit de World Maps Series, die door het Amerikaanse leger werd gemaakt nadat veel Afrikaanse landen onafhankelijk werden (met name in de jaren zestig), en waarbij voornamelijk Britse en soms Franse militaire diensten betrokken waren. Artemis en Beatriz bewegen op systematische wijze van west naar oost en van de evenaar naar het zuiden over vierkanten op een grotere kaart van het hele continent en beschrijven zo zorgvuldig iedere individuele kaart.
Deze collectie van het African Studies Centre vormt een uitstekende aanvulling op de Afrika-kaarten die reeds aanwezig zijn in de Bijzondere Collecties van de UBL, aldus Martijn Storms, conservator Kaarten & Atlassen. ‘We hebben Afrika-kaarten uit andere perioden. Zo hebben we bijvoorbeeld in de collectie van Bodel Nijenhuis, een verzamelaar uit de 19e eeuw, kaarten uit de 16e tot en met de 19e eeuw. Andere kaarten van Afrika, voornamelijk uit de 20e eeuw, zijn te vinden in de collectie van de voormalige bibliotheek van het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), die de UBL in 2013 gedeeltelijk kon verwerven.’
Een extra laag
De collectie van het African Studies Centre bevat zowel topografische als thematische kaarten en beslaat een grote verscheidenheid aan onderwerpen: talen, volkeren, grondstoffen, landbouwproducten en meer. Volgens Storms is er iets heel bijzonders aan deze kaarten: ‘Verschillende onderzoekers die in de loop der jaren hun kaarten aan de bibliotheek van het ASCL hebben geschonken, hebben er aantekeningen bij gemaakt of informatie aan toegevoegd toen ze de kaarten gebruikten.’ Zo voegde bijvoorbeeld de sociaal geograaf Leo de Haan (later directeur van het ASCL), die zich in de jaren zeventig richtte op het leven op het platteland en in de steden van Afrika, aantekeningen toe aan zijn kaarten. ‘Deze informatie maakt de kaarten gedetailleerder,’ merkt Storms op, ‘het voegt een extra laag toe aan een kaart.’
Namen van kaartenmakers
Dus wat beschrijven de student-assistenten precies? ‘Heel veel’, zeggen ze lachend. ‘Namen van landen, regio’s, de titels van de kaarten, ondertitels en schalen’, legt Beatriz uit. ‘We vermelden de koloniale naam niet, tenzij die in de titel staat. We labelen de geografische gebieden op de kaart volgens de moderne namen van de landen.’ En natuurlijk nemen we de metadatacodes van de ASCL Thesaurus en de Thesaurus of Geographical Names (TGN) op, die worden gebruikt voor de inhoudsbeschrijving, zowel per thema als per gebied.’ Indien aanwezig, voegen ze de namen van cartografen, drukkerijen en bladnummers toe.
‘We gebruiken Google Earth en Bounding Box (een handige online tool om de geografische coördinaten van het gebied dat door de kaart wordt bestreken te genereren) om de coördinaten en daarmee de landen op de kaart te lokaliseren, omdat sommige kaarten meerdere landen bevatten maar deze niet vermelden’, legt Artemis uit. Ze wijst opnieuw naar het blad met kaarten van de koloniale ‘Federatie van Rhodesië en Nyasaland’. ‘Je ziet vaak dat sommige gebieden op de kaarten wit zijn gebleven, omdat een koloniale mogendheid of een publicerende instantie, zoals het Britse Colonial Office, geen landmeetkundige rechten had voor de koloniale gebieden van andere machten.’
Het koloniale verleden leeft
Volgens Martijn Storms toont deze collectie een koloniale cartografie van Afrika. ‘De kaarten van Noordwest-Afrika bijvoorbeeld, waar Frankrijk verschillende koloniën had, werden gemaakt door het Institut Géographique National. Dit ging zelfs door nadat die landen onafhankelijk waren geworden. Het koloniale verleden leeft dus voort in deze kaarten.’ Dit wordt duidelijk als je de Franse kaarten van dichterbij bekijkt. Beatriz: ‘Ze zijn ontzettend gedetailleerd, wat weerspiegelt dat er destijds een enorme bureaucratie in de cartografie zat.’
Stadsplanning
Wat zijn de favoriete kaarten van Beatriz en Artemis? Beatriz: ‘Ik vind de Mozambikaanse kaarten het mooist. Wat ik vooral interessant vind, is de stadsplanning en de manier waarop de stad in de loop der jaren is gegroeid.’ Artemis: ‘Ik ben gefascineerd door het feit dat de kaarten van Tanzania specifiek door de Tanzaniaanse overheid zijn gemaakt en niet door buitenlandse autoriteiten na de onafhankelijkheid. Zelfs in de American World Map Series was Tanzania het enige land dat zijn eigen kaarten maakte, wat iets zegt over de unieke en nationalistische manier waarop Tanzania zijn grondgebied bestuurde.’
Liesbeth Kanis, hoofd van de bibliotheek van het African Studies Centre Leiden, is verheugd dat het project bijna is afgerond. Dit was een van de eerste projecten die ze in haar nieuwe functie als hoofd initieerde. ‘Het is een prachtig voorbeeld van een samenwerkingsproject met de Universitaire Bibliotheken Leiden.’
Binnenkort
De Afrika-kaarten zijn binnenkort te vinden in de Catalogus.
Voor nu bent u wellicht ook geïnteresseerd in deze online collecties: