Universiteit Leiden

nl en

Subject guide

Bronnen tot de geschiedenis van de Universiteit Leiden

De archieven van de Universiteit Leiden en die van Leidse hoogleraren zijn een onmisbare bron voor de geschiedenis van de universiteit en haar functioneren. De belangrijkste bronnen zijn in editie raadpleegbaar. Daarnaast zijn er verschillende studies verschenen die de ontwikkeling en het reilen en zeilen van de universiteit beschrijven. Hieronder worden enkele bronnen, studies en toegangen genoemd die het beginpunt vomen voor onderzoek naar respectievelijk de Universiteit Leiden en de Universiteitsbibliotheek, Leidse studenten en promovendi, en Leidse hoogleraren.

Van groot belang voor de bestudering van de geschiedenis van de Leidse Universiteit zijn de resoluties van Curatoren (genoteerd in het Nederlands) en de Acta van de Senaat (genoteerd in het Latijn). Voor de periode 1575-1815 werden ze door P.C. Molhuysen uitgegeven in zijn zevendelige Bronnen tot de geschiedenis der Leidsche universiteit. ’s-Gravenhage 1913-1924. [Webpublicatie Huygens ING].

Thans beschrijft W. Otterspeer de geschiedenis van de Universiteit Leiden in zijn meerdelig werk Groepsportret met dame. Tot nu toe verschenen drie delen (Amsterdam 2000-2005), die de jaren 1575-1672, 1673-1775 en 1776-1876 bestrijken. Als laatste deel zal verschijnen De strategie van de aanpassing, 1877-2000. Vooruitlopend op deel 4 verscheen Otterspeers Het bolwerk van de vrijheid. De Leidse universiteit in heden en verleden (Amsterdam 2008), een meer handzame versie die ook de twintigste eeuw behandelt. De recente geschiedenis van de Universiteit Leiden (1975-2000) is vastgelegd in Altijd een vonk of twee Red. H.J. de Jonge en W. Otterspeer. Leiden 2000. De gebouwen van de Universiteit laten zich kennen via Vier eeuwen geschiedenis in steen. Red. N. Blok e.a. Leiden 2005. In 2015 verscheen van de hand van Otterspeer, Edele wijze lieve bijzondere. Een bondige geschiedenis van de Leidse universiteit

De geschiedenis van de Universiteitsbibliotheek Leiden is beschreven door C. Berkvens Stevelinck, Magna Commoditas. Geschiedenis van de Leidse universiteitsbibliotheek 1575-2000 (Leiden 2001); een Engelse vertaling en herziene uitgave verscheen in 2012: Magna commoditas. Leiden University’s great asset. Nog steeds belangrijk is Th.H. Lunsingh Scheurleer & G.H.M. Posthumus Meyjes (eds.), Leiden University in the Seventeenth Century. An Exchange of Learning (Leiden 1975).

Inschrijving en recensie — Van oudsher waren de aankomende studenten verplicht om zich binnen acht dagen na aankomst in Leiden te laten inschrijven. Dit gebeurde in de volumina inscriptionum, berustend in het Archief van Senaat en Faculteiten (ASF 7-19). Genoteerd werden: datum van inschrijving, naam van de student, herkomst, leeftijd en faculteit waarin gestudeerd ging worden. Voor de jaren 1575-1925 zijn deze gegevens gepubliceerd: 

Voor alle lidmaten van de Universiteit bestond voorts de jaarlijkse verplichting om binnen de twee weken volgend op de inauguratie van de nieuwe rector (8 februari) hun namen te laten recenseren. De hiervoor gebruikte recensielijsten berusten in het Archief van Senaat en Faculteiten (ASF 22-252). Voor de periode na 1925 kunnen gegevens gevonden worden in het Archief Studenteninschrijvingen 1877-1977 (1987). Op basis van deze bronnen verscheen in 2011 het proefschrift van Martine Zoeteman, De studentenpopulatie van de Leidse universiteit, 1575-1812. Hierin analyseert zij de ruim 60.000 inschrijvingen in het Leidse Album studiosorum tussen 1575 en 1812.

Examens en promoties, proefschriften — De gegevens over examens en promoties van studenten zijn vooral in de archieven van de faculteiten te vinden, in het bijzonder in de zogenaamde Acta Facultatis. Voorts wordt in de meeste van onderstaande jaarboeken en studentenalmanakken een overzicht gegeven van de promoties (links naar de Catalogus): 

De online catalogus van de bibliotheek bevat vele duizenden proefschriften die in de loop der tijd zijn verdedigd aan de Leidse universiteit. Sinds een aantal jaren is in het promotiereglement vastgelegd dat de promovendus naast gedrukte exemplaren ook een digitale versie van zijn proefschrift dient in te leveren bij de bibliotheek. Er zijn ook inventarisaties van proefschriften gepubliceerd (voor de periodes 1581-1655 en 1750-1850), alsmede de tentoonstellingscatalogus Hora est! Zie voor deze publicaties de collection guide: Collection Catalogues of the Holdings of Leiden University Libraries, onder de volgende codes: A 10.47. — E 13. — E 18. — J 98.

Gegevens over Leidse hoogleraren zijn te vinden in het Archief van Curatoren. Als eerste oriëntatie dient het Album Scholasticum Academiae Lugduno Batavae, waarvan tot nu toe verschenen: Dl. 1. MDLXXV- MCMXL (Leiden 1941); Dl. 2. MCMXL-MCMLXXIV (Leiden 1976); Dl. 3. MXMLXXV-MCMLXXXIX (Leiden 1991).

Zowel de Westerse als de Oosterse handschriftencollecties herbergen wetenschappelijke papieren en correspondentie van vele Leidse hoogleraren, alsmede collegedictaten genoteerd door hun studenten. Tenslotte zij gewezen op de documentatie betreffende hoogleraren berustend in het Academisch Historisch Museum van de Universiteit Leiden.

Voor een overzicht van Leidse hoogleraren kan men terecht op de website Leidse hoogleraren vanaf 1575.