OER zijn leermaterialen die gratis en vrij toegankelijk zijn én die je zonder (of met weinig) beperkingen mag hergebruiken, aanpassen en verspreiden. Wat exact mag hangt af van de betreffende licentie die aan het materiaal verbonden zit. Over het algemeen wordt bij OER gebruik gemaakt van de internationaal erkende Creative Commons (CC) licenties, waardoor je in één oogopslag kunt zien wat er mogelijk is. 

Bij OER kun je enerzijds denken aan volledige open tekstboeken, hele presentaties of educatieve video’s, dit wordt vaak courseware genoemd. Echter kunnen het ook kleinere building blocks zijn zoals plaatjes, infographics en datasets. 

Waarom zou je tijd stoppen in het ontdekken van de mogelijkheden van OER, of moeite in het zelf ontwikkelen en publiceren ervan? 

• Kostenbesparing: Er hoeven door studenten minder studieboeken aangeschaft te worden. Daarnaast levert het ook besparing op bij de ontwikkeling van leermaterialen, zeker bij duurdere formats zoals audiovisueel materiaal, aangezien materialen van anderen kunnen worden hergebruikt.
• Toegankelijker leren: Doordat OER gratis zijn voor studenten, wordt het onderwijs toegankelijker. Het verschil tussen één student die wel de middelen heeft om boeken aan te schaffen en degene die dat niet heeft wordt weggenomen. 
• Kwaliteitsverbetering: Doordat de docent onderwijsmateriaal als OER beschikbaar stelt, kan de onderwijsgemeenschap feedback leveren op de leermaterialen, waarmee de kwaliteit verbeterd kan worden.
• Minder copyright belemmeringen:  Is een presentatie van een collega binnen jouw werkveld in de basis goed bruikbaar, maar moeten er bijvoorbeeld correcties voor onderwijsniveau worden gemaakt? Zonder copyright belemmeringen pas jij het lesmateriaal aan, zodat je niet het wiel opnieuw hoeft uit te vinden.

OER in Leiden is volop in ontwikkeling. Een door Npuls verleende stimuleringsregeling heeft ervoor gezorgd dat er met een faculteitsoverstijgend team wordt gewerkt aan standaardisering en best practises rond OER. Daarnaast zijn er al enkele succesvolle voorbeelden van open leermaterialen die aan de Universiteit Leiden zijn ontwikkeld:

AnatomyTOOL ontwikkeld door universitair docent Paul Gobée. Na het winnen de Leidse Onderwijsprijs in 2023 en de SURF Onderwijsaward in 2024, kreeg hij onder meer de mogelijkheid om de decaan te vertellen over het belang van open leermaterialen.

In de podcast ‘Oudheid’ gaat presentator Timo Epping steeds met een andere Leidse deskundige in gesprek over de aspecten van de oudheid binnen hun vakgebied. Alle afleveringen zijn te   vinden via het OER platform Edusources. Luister bijvoorbeeld eens naar “Dames in Duel: vrouwelijke rivaliteit in Livius en Tacitus”. 

In de Massive Online Open Course “EU policy and implementation: making Europe work!” ontwikkeld door onder andere professor Bernard Steunenberg, staat centraal hoe de Europese Unie komt tot haar beleid en hoe dit door de lidstaten wordt opgepakt en uitgevoerd.  

Niet door het ontwikkelen ervan, maar door haar dissertatie “Open to all, not known to all : sustaining practices with open educational resources in higher education” draagt Marjon Baas van het ICLON bij aan de bekendheid van OER. Luister naar haar inzichten in de podcast In Context.

Algemeen: Google en Metafinders

Google heeft als zoekmachine de functie om specifiek te filteren op materiaal dat volgens de CC-licenties hergebruikt of gedeeld mag worden. Dit is vooral interessant voor docenten die dit willen gebruiken in hun eigen OER. 

Metafinder-platformen zijn speciale zoekmachines die gelijktijdige zoekopdrachten uitvoeren in verschillende OER-platformen.  

• CC Search Portal: Bij deze metafinder selecteer je eerst het medium wat je zoekt (afbeelding, 3D model, muziek) waardoor de resultaten vaak relevanter zijn.  
• OASIS - doorzoekt 97 verschillende bronnen. 
• OER Metafinder - doorzoekt 22 verschillende bronnen.

Platformen

Er zijn verschillende platformen die collecties van open leermaterialen bevatten. Je kunt hier vaak filteren op een bepaald soort lesmateriaal, niveau, taal, etc. 

Open (text)books

• TU Delft Open Books: E-books van de Technische Universiteit Delft  
• Directory of Open Access Books (DOAB): Een van de platforms van OAPEN (een non-profit organisatie gevestigd in Nederland) met peer-reviewed open access boeken  
• OAPEN Library: Centrale opslagplaats van OAPEN voor open access boeken  
• Open Textbook Library: Ondersteund door het Open Education Network, ook vindbaar via WorldCat  
• Open Access books on JSTOR: E-books van verschillende uitgevers 
• Project Gutenberg: Gratis e-boeken waarvan het auteursrecht verlopen of onbekend is  
• Open Research Library: Boeken over diverse onderwerpen en in verschillende talen

Veel van de boeken en publicaties op de bovenstaande platforms zijn alleen Open Access, wat inhoudt dat deze niet hergebruikt, aangepast of opnieuw verspreid mogen worden. Onder ‘OER maken en delen’ wordt het verschil tussen Open Access en Open Educational Resources verder uitgelegd.

Open afbeeldingen

Voor het zoeken naar en gebruiken van open afbeeldingen, zie onze subject guide. 

Hoe je open leermaterialen kunt gebruiken hangt af van de licentie die erop zit. Over het algemeen wordt bij OER gebruik gemaakt van de internationaal erkende Creative Commons (CC) licenties. Op de onderstaande afbeelding is de te zien welke CC licenties er zijn, en hoe deze zich relateren aan OER.

Naast het begrip ‘OER’ vallen twee andere termen op: ‘Open Access’ en ‘Public Domain’.  

Open Access

Open Access komt uit de onderzoekswereld. Hiermee wordt aangegeven dat je bij materiaal kunt zonder hiervoor te betalen. Dat is voor bijvoorbeeld voor het lezen van artikelen voldoende. OER komt uit de onderwijswereld en gaat een stap verder in zijn essentie dat het materiaal mag worden hergebruikt, aangepast en opnieuw verspreid.  

Publiek domein

In het publieke domein bevinden zich alle creatieve werken waarvan het auteursrecht verlopen is, óf werken waarbij de maker bewust afstand heeft gedaan van diens rechten. In Europa geldt voor de meeste werken dat deze 70 jaar naar na de dood van de maker automatisch in het publieke domein komen.   
 
Als jij materiaal hebt (her)gebruikt en dit weer verder wil delen, let dan op de volgende licentietypes en bijbehorende iconen:

• Je hebt de maker of instantie waar jij het materiaal vandaan hebt benoemd. Te herkennen aan het icoon ‘BY’ 

• Je deelt het materiaal onder dezelfde licenties als waaronder jij het gevonden hebt. Te herkennen aan het icoon ‘SA’.  

• Je deelt of publiceert het materiaal niet voor commerciële doeleinden. Te herkennen aan het icoon ‘NC’. 

Een uitgebreide uitleg over de verschillende CC licenties is te vinden via de webpagina van Creative Commons.  

Heb jij zelf materiaal gemaakt wat jij als OER wil delen? Kies dan een passende licentie en zorg dat deze duidelijk zichtbaar is op het materiaal. Zie het voorbeeld hieronder:  

Binnen de nieuwe Regeling Werkgeversauteursrecht van de Universiteit Leiden, krijgen docenten expliciet de vrijheid om onderwijsmateriaal te delen via een CC BY of CC BY-SA licentie.

Kwaliteitscontrole

Er zijn geen directe kwaliteitseisen voor het delen van materiaal. Iedereen kan materialen online zetten, of dat nu een PowerPoint, lesplan of video is. Via een project vanuit Npuls werkt Universiteit Leiden nu aan richtlijnen voor kwaliteitseisen van OER.
Daardoor wordt het straks makkelijker om als docent een checklist langs te lopen wanneer je OER wil maken en delen. Denk bijvoorbeeld aan het zichtbaar toekennen van de juiste CC-licentie aan je materiaal, en het vermelden van een vakgebied of niveau waar het voor geschikt is. Wanneer de kwaliteitseisen beschikbaar worden gesteld, zullen ze ook op deze pagina te vinden zijn. 

Zelf een start maken met het creëren of gebruiken van OER kan best lastig lijken, maar onthoud: samen sta je sterker dan alleen. Sluit je bijvoorbeeld aan bij een vakcommunity van EduSources. Docenten van andere onderwijsinstellingen met hetzelfde vakgebied delen hier hun eigen OER en ervaringen. 
Wanneer je als community materiaal publiceert sluit je vaak beter aan op het curriculum, kun je samen de kwaliteit verbeteren en waarborgen, en voelt het voor gebruikers als een meer betrouwbare bron. Als je liever dichter bij huis blijft voor advies, dan is de afdeling onderwijsondersteuning van jouw faculteit een goed startpunt.